كهن‌ترين داروخانه ايران

    پنجم شهریور، روز بزرگداشت زکریای رازی است. به پاس زحمات و کشفیات این حکیم و شیمی‌دان بزرگ ایرانی در عرصه داروسازی، روز بزرگداشت وی، روز داروسازی نام نهاده شده است.
    محمدبن زكريای رازی در سال ۲۵۱ هجری قمری در شهر ری متولد شد. در جوانی به فراگيری علم كيميا و شيمی پرداخت و در اثر بخار و دود ناشی از زرگری، چشم‏هايش وَرَم كرد و برای معالجه، نزد طبيبی رفت. آن طبيب پانصد اشرفی طلا به عنوان حق معالجه از او گرفت و به رازی گفت:
    كيميا همين است نه عمليات تو. محمدبن زكريا، از آن پس ترک كيمياگری كرد و در سن چهل‏ سالگی به تحصيل طب پرداخت تا آن‌‏كه مرجع تمامی اطبای زمان خود شد. شهرت او در ميان همگان به حدی رسيد كه عرب‏‌ها او را طبيب‌المسلمين و به مناسبت اين‏كه كتاب‏‌های او به زبان عربی است، جالينوس‌العرب، خوانده‌‏اند. رازی بعدها به سرپرستی بيمارستان‏‌های معروف عصر خود از قبيل بيمارستان بغداد و ری برگزيده شد.
    برای محمدبن زكريای رازی، ۵۶ كتاب در طب، ۳۳ كتاب در علوم طبيعی، ۱۷ كتاب در فلسفه، ۱۴ كتاب در الهيات، ۲۲ كتاب در كيميا و ده‌‏ها اثر ديگر در علوم مختلف ذكر كرده‌‏اند كه تا ۱۸۴ عنوان برشمرده شده است. محمد زکریای رازی به عنوان کاشف الکل و جوهر گوگرد (اسید سولفوریک) مشهور است. به گفته جرج سارتن، پدر تاریخ علم، زکریای رازی بزرگ‌ترین پزشک اسلام و قرون وسطی بود.
    سرانجام اين دانشمند بزرگ مسلمان در ۶۰ سالگی درگذشت و در ری مدفون شد. سالروز تولد اين پزشک مشهور مسلمان و ايرانی، برابر با پنجم شهريور، به پاسداشت مقام علم و دانش و گرامی‌داشت فرزانگان ايران زمين به عنوان روز داروسازی نام‌‏گذاری شده است.


     بی‌گمان یکی از شاخه‌های بسیار مهم دانش پزشکی زمان ما دانش داروشناسی و داروسازی است و هیچ‌کدام از دست‌اندرکاران رشته‌های پزشکی از این دانش بی‌نیاز نیستند. پزشک، داروساز، دندان‌پزشک، پرستار، ماما و دیگر وابستگان این رشته اگر داروشناس نباشند در کار خود موفق نخواهند بود.
    استفاده از دارو به قبل از تاریخ مکتوب می‌رسد به عنوان مثال: تسکین درد زخم‌های بدن از طریق قرار دادن عضو در آب سرد و یا استفاده از برگ تازه درختان و یا گل آلود کردن عضو. از هنگام تهیه و جمع آوری مواد دارویی دانش داروسازی آغاز شد و به این ترتیب در اثر بروز بیماری‌های مختلف و غریزه بقا در طول اعصار متمادی داروهای مختلف کشف شدند.
    در قرن هفتم قبل از میلاد ASKLEPIOS به عنوان بزرگ ترین خدایان تندرستی مورد اعتقاد یونانیان بود و در آن زمان بیمار می‌بایست دست یا عصای آسک لپیوس و یا زبان مار مقدس را می‌بوسید تا مورد رحمت خدا قرار می‌گرفت. عصای آسک لپیوس و مار مقدس که دور آن حلقه زده بود به عنوان نشانه رسمی پزشکی در دنیا شناخته شد. در سمت راست آسک لپیوس دخترش HYGIA می‌ایستاد که در دستش یک جام از شربت شفابخش برای بیمار قرار داشت و مار مقدس نیز بر بازویش حلقه زده بود. از آن به بعد جام و مار نیز به عنوان نشانه داروسازی در جهان شناخته شد.
     تعداد زیادی لوح و طومار و آثار دارو پزشکی کشف و تفسیر شده است که قدمت آن‌ها به سه هزار سال قبل از میلاد مسیح می‌رسد. ایرانیان باستان جزو اولین کسانی بودند که دارو را می‌شناختند. در زند اوستا قسمتی به نام وندیدا به امور درمان اختصاص دارد. اوستا دو نسخه داشت یک نسخه آن در تخت جمشید در آتش‌سوزان اسکندر از بین رفت ولی دیگری که در آتشکده آذرگشسب نگهداری می‌شد به دست یونانیان افتاد و دانشمندانی نظیر جالینوس از آن بهره گرفتند.
    در سال ۱۲۲۹ شمسی جهت پیشرفت علوم با تلاش امیرکبیر دارالفنون تاسیس شد که در قسمت پزشکی یک معلم داروساز ایتالیایی داشت. در سال ۱۲۹۷ کلاس طب جدا شد و مدرسه عالی طب نام گرفت و در سال ۱۳۰۱ مدرسه دواسازی تاسیس شد. در سال ۱۳۱۱ دوره داروسازی ۵ سال بود و دانشجویان به جز ساعات درس باید در یکی از داروخـانه‌های تحت نظر یک داروسـاز مجرب و معروف مشغول آمـوزش عملیات داروسازی می شدند.
    در سال ۱۳۱۳ که دانشگاه تهران تاسیس شد،مدرسه دواسازی به دانشکده تبدیل شد. اولین داروخانه با داروهای گیاهی در سال ۱۲۲۷ شمسی در مریض‌خانه دولتی که توسط امیرکبیر تاسیس شد، دایر شد و اولین داروخانه به سبک جدید توسط شوربن آلمانی معلم داروسازی دارالفنون در خیابان ناصرخسرو تاسیس شد. از نخستین ایرانیانی که داروخانه تاسیس کردند، آقای دکتر «هوشنگ نظامی» بودند که داروخانه نظامی را در خیابان چراغ برق افتتاح کردند.

    دكتر هوشنگ نظامي، استاد و مسوول كرسي فارماكولوژي و فارماكودينامي
    دكتر نظامي پس از تحصيل در دانشكده داروسازي پاريس و كار در داروخانه، كارخانه و آزمايشگاه هاي داروسازي و ميكروب شناسي اين شهر به ايران بازگشت و به درجه استادي كرسي داروشناسي دانشكده هاي پزشكي و داروسازي نايل آمد.
     دكتر هوشنگ نظامي به سال 1291 شمسي در تهران متولد شد. تحصيلات ابتدايي و سال اول و دوم متوسطه را در دبيرستان سن لويي و سال سوم را در دبيرستان تدين و دوره دوم دبيرستان را در دبيرستان ثروت به پايان رساند.
    در سال 1312 شمسي به اروپا اعزام شد و در دانشكده داروسازي پاريس مشغول به تحصيل شد. در كنار تحصيل در داروخانه لزور پاريس و در كارخانه و آزمايشگاه هاي داروسازي و ميكروب شناسي و شيميايي كواپراسيون فارماسوتيك فرانسه و در آزمايشگاه شيمي بيولوژي مدرسه پلي تكنيك پاريس به كارآموزي پرداخت. از سال 1936 تا 1940(1319-1315شمسي) دانشجو و دستيار پروفسور ماسكره در بيمارستان لاري بوآزيروسن آنتوان بود.
    دكتر نظامي پايان نامه خود را در باب (ترياك ايران) تحت نظر پروفسور ماسكره تدوين كرد و از تصويب گذراند و به دريافت دانشنامه داروسازي پاريس نايل آمد.
    وي در سال 1940 ميلادي (1319 شمسي) به ايران بازگشت و در سازمان نوين دانشكده استادي كرسي داروشناسي دانشكده هاي پزشكي و داروسازي به ايشان محول شد. در سال 1320 در تشكيلات جديد دانشكده پزشكي و داروسازي دانشگاه تهران و با حكم پروفسور ابرلن رياست دانشكده پزشكي به عنوان استاد كرسي فارماكولوژي دانشكده هاي داروسازي و پزشكي برگزيده شد.  به سال 1328 از طرف دانشكده براي مطالعات علمي به فرانسه اعزام شد. در 12ژوئيه 1951 (1330 شمسي) به دريافت عنوان پروفسور شارژه دو كنفرانس از دانشكده داروسازي پاريس نايل شد.
    دكتر نظامي چهار روز پس از فوت پدر به ايران آمد و عهده دار مسووليت اداره داروخانه نظامي شد. در آن سال  ها، دكتر نظامي با به وجود آمدن نظم و آرامش نسبي در وضعيت دارو و داروسازي در كشور، علاوه بر اشتغال به تدريس در دانشگاه، به تحقيق و توليد داروهايي در داروخانه خود مي پرداخت. وسايل و امكانات مختلف انواع داروها و در فرمول ها و فرم هاي مختلف كه تاكنون به جاي مانده است به استاد و داروخانه وي امكان توليد داروهاي ويژه اي چون حب ترك ترياك و يا اكسير ادهم را داده بود.
    خانواده نظامي از نخستين خانواده هاي پيشرو داروسازي در ايران بوده است. دكتر زرين دخت شرقي همسر استاد نظامي بوده و خانواده وي نيز مانند خانواده نظامي از دير باز از پيشروان داروسازي در ايران بوده اند. همسر استاد نظامي با تلاش و كوشش در نگهداري و محافظت از اكثر قريب به اتفاق اشيای دواخانه نظامي در جاودانگي اين سمبل ملي نقش بزرگي ايفا كرده اند.

     تاريخچه داروخانه نظامي
    دواخانه نظامي كه كهن‌ترين داروخانه ايران است. در حدود سال‌هاي ۱۲۳۹-۱۲۳۳ شمسي توسط ارتش ايران طي حراجي كه در اتريش انجام شده بود خريداري شد و تصدي آن به هادي خان سرتيپ سپرده شد. تمامي تجهيزات و لوازم دواخانه از اتريش خريداري شده و وارد ايران شده بود. اين داروخانه در خيابان اميركبير (چراغ برق سابق) بود. حدود ۳۰ سال بعد، پس از درگذشت هادي خان، خواهرزاده وي عبدالحسين خان نظامي كه تحصيلات خود را در رشته داروسازي در دارالفنون به پايان رسانده بود، مسئوليت داروخانه را بر عهده گرفت. چندي بعد، هنگامي كه دولت ايران براي پرداخت حقوق كاركنانش بودجه‌اي نداشت، اين داروخانه در ازاي طلب دكتر عبدالحسين خان از طرف ارتش ايران به وي واگذار شد. اسناد و مكاتبات در ارتباط با طلب وي از وزارت جنگ در اين موزه نگهداري مي‌شود. همچنين دفاتر منظم دواخانه نيز كه در آن تاريخ نسخه، نام طبيب، نام بيمار، تركيب داروها، مواد، مقدار و قيمت همه آن‌ها ثبت شده نيز موجود است. اين داروخانه اولين و تنها داروخانه‌اي بود كه تمام احتياجات ارتش ايران را تأمين مي‌كرد. در سال ۱۳۶۷ دواخانه نظامي پس از درگذشت عبدالحسين خان نظامي تعطيل شد. دكتر امير هوشنگ نظامي آخرين وارث اين داروخانه بود كه پس از درگذشت وي، اين داروخانه در سال ۱۳۷۱ به دانشكده داروسازي دانشگاه تهران منتقل شد. در سال ۱۳۸۱ با تلاش و پيگيري دكتر زرين‌دخت شرقي، همسر امير هوشنگ نظامي، اين داروخانه همراه با تجهيزات و با تمامي اسناد و مدارك، عكس‌ها، نامه‌ها و تجهيزات ساخت قرص و حب كليشه‌هاي بروشور مربوطه به موزه ملي تاريخ علوم پزشكي ايران اهدا شد و  با استفاده از عكس‌هاي قديمي و قطعات به‌جاي ‌مانده و هزينه شخصي زرين‌دخت شرقي به صورت اصلي خود بازسازي شد.
    اين داروخانه پس از بازسازي در ۱۲ شهريور ۱۳۸۲ در محل موزه علوم پزشكي دانشگاه تهران افتتاح شد.
    برگرفته از كتاب نخستين ها نوشته استاد فقيد دكتر شمس شريعت تربقان

    روح افزا شعبانی

    © ۱۳۹۶ کلیه حقوق برای پزشکان امروز محفوظ است.